Cây huyền sâm, vị thuốc quý từ thiên nhiên

0

Huyền sâm từ lâu đã được coi là một dược liệu quý trong y học. Cây huyền sâm có vị ngọt, hơi đắng, tính hàn, có tác dụng thanh nhiệt giáng hỏa, sinh tân, dưỡng huyết, có tác dụng giải độc, tiêu viêm, nhuyễn kiên tán kết. Trước đây, vị thuốc này được nhập chủ yếu từ Trung Quốc nhưng vài năm gần đây, nhiều vùng ở nước ta cũng đã trồng huyền sâm dược liệu và cho hiệu quả rất lớn.

Huyền sâm là gì?

Huyền sâm còn gọi là hắc sâm, nguyên sâm là rễ của cây huyền sâm. Tên khoa học của Huyền sâm là Scrophularia buergeriana Miq, thuộc họ hoa mõm chó.
Cây huyền sâm là một cây thuốc quý, thân thảo, sống lâu năm. Hình ảnh cây huyền sâm được mô tả trong một số tài liệu về y dược khá kĩ.

Theo đó, cây huyền sâm cao khoảng 1,5 đến 2m, thân cây vuông, màu xanh có rãnh dọc, 4 góc hơi phồng lồi ra. Lá cây có hình trứng, đầu nhọn vát, mọc đối chữ thập, rìa lá có răng cưa nhỏ và đều. Cuống lá dài từ 2-3cm, cành gần ngọn thì cuống lá càng ngắn hơn. Huyền sâm ra hoa vào mùa hè. Hoa huyền sâm mọc thành chùm, ống tràng hoa hình chén, cánh hình môi màu tím thẫm. Quả bế đôi hình trứng, có nhiều hạt nhỏ, màu đen. 

hình ảnh cây huyền sâm
Hình ảnh cây huyền sâm

Rễ cây huyền sâm to, mập nhưng hơi cong, dài 10-20 cm. Phần giữa rễ có củ phình lớn, thon hơn về hai đầu. Mỗi gốc có từ 4-5 củ mọc thành chùm. Lúc tươi, rễ huyền sâm có vỏ màu trắng hoặc vàng nhạt, sau khi chế biến vỏ ngoài màu nâu nhạt, bên trong màu đen, mềm dẻo.

Huyền sâm có tác dụng gì?

Vị thuốc huyền sâm trong y học thường dùng chính là phần rễ hay còn gọi là củ của cây huyền sâm. Rễ huyền sâm sau khi được chế biến có vỏ màu nâu đất, nếp nhăn sâu, chất cứng dẻo, khó bẻ gãy. Khi cắt ngang thấy thịt rễ màu đen, đầu ướt hoặc keo như thục địa. Ở chính giữa có xơ, phía ngoài cùng có lớp bần mỏng, phía trong có nhiều vân tỏa ra. Màu đen nhạt, vị hơi ngọt mặn, có mùi giống mùi đường cháy.

củ huyền sâm
Củ (rễ) huyền sâm là một dược liệu quý

Công dụng của huyền sâm

Theo Đông y, huyền sâm có vị ngọt mặn, hơi đắng, tính hàn có công dụng rất tốt trong chữa các bệnh nhiệt, viêm nhiễm. Trong huyền sâm có chứa chất scrophurarin, asparagin, phytosteron nên có tính sát khuẩn cao, giảm các phản ứng viêm nhiễm. Huyền sâm cũng diệt được các vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa, staphylocoque, streptocoque… là những vi khuẩn gây viêm nhiễm thường gặp. Hiện nay, huyền sâm được dùng chủ yếu để chữa viêm nhiễm, nhất là các chứng viêm họng, viêm amidan, lở loét ở miệng, ho, mụn nhọt…Huyền sâm có tác dụng hạ nhiệt, giải độc, giúp an thần, lợi yết hầu, nhuận táo, hoạt trường.

tác dụng của huyền sâm
Huyền sâm có công dụng chữa bệnh rất tốt

Cây huyền sâm còn có tác dụng rất tốt đối với hệ tim mạch. Không chỉ giúp cường tim, ổn định huyết áp mà còn tăng lượng máu của mạch vành, làm cho sức chịu đựng trạng thái thiếu Oxy của tim được tốt hơn.
Ngoài ra, Huyền sâm còn giúp bổ thận, giảm đường huyết rất tốt cho bệnh nhân bị đái tháo đường.

Những lưu ý khi dùng huyền sâm:

Huyền sâm có tính hàn nên những người đang mắc chứng đau bụng, rối loạn tiêu hóa không nên dùng. Khi dùng thuốc có chứa huyền sâm, người bệnh cần uống thuốc ngay khi còn ấm, không uống thuốc nguội sẽ dễ bị tiêu chảy.
Ngoài ra, khi dùng huyền sâm dược liệu, người bệnh cũng nên lưu ý không được dùng các dụng cụ bằng đồng để bào chế thuốc. Khi uống thuốc kiêng ăn những thực phẩm lạnh như mướp đắng, ốc, hến.

Kỹ thuật trồng, thu hoạch và sơ chế huyền sâm

Kỹ thuật trồng cây huyền sâm

Với các công dụng tốt như vậy nhưng gần đây huyền sâm mới được trồng ở nước ta.. Kỹ thuật trồng cây huyền sâm khá dễ dàng, phù hợp với nhiều vùng đất trên cả nước. Cây huyền sâm trồng ở đồng bằng hay miền núi đều cho năng suất cao, chất lượng tốt.

kỹ thuật trồng cây huyền sâm
Kỹ thuật trồng cây huyền sâm khá dễ dàng

Ở vùng đồng bằng nên gieo trồng từ tháng 10 đến tháng 11, còn ở miền núi, gieo từ tháng 2 đến tháng 3. Cây huyền sâm ưa đất phù sa có pha cát, nhiều chất mùn, màu mỡ, thoát nước tốt nếu là đất mới khai hoang là tốt nhất. Có thể trồng huyền sâm bằng 2 cách là gieo hạt hoặc trồng bằng mầm non, nhưng thông thường, người dân thường gieo hạt.
Trước khi gieo hạt, phải ngâm hạt với nước ấm trong 4 tiếng, sau đó vớt ra để ráo rồi trộn với đất bột để gieo. Sau khi gieo hạt xong, người trồng cần tưới nước, phủ rơm rạ để giữ độ ẩm.
Cây huyền sâm nảy mầm sau 9-15 ngày, cây ưa lạnh nên nhiệt độ thích hợp khoảng từ 12-18 độ C. Sau khi gieo từ 45-50 ngày, chúng ta có thể chuyển cây sang chậu và bắt đầu đưa đi trồng.
Khi mới trồng, cây huyền sâm cao 35-40 cm, người trồng nên bấm ngọn và chồi mọc từ nách lá, chỉ để lại ngọn thẳng từ thân chính.

Thu hoạch và sơ chế cây huyền sâm

Sau khi trồng từ 8-9 tháng, cây huyền sâm đã cho thu hoạch. Khi quan sát thấy cây đã kín luống, các lá ở gốc đã màu vàng và rụng xuống là đến vụ thu hoạch. Lúc thu dùng liềm cắt hết bộ lá, có thể dùng cuốc đào nhưng tránh phạm vào củ, sau đó nắm gốc cây, giũ bớt đất để bẻ lấy củ. Nếu cần lấy đầu chồi hoặc đầu củ để làm giống cũng sẽ lấy luôn vào lúc này để đạt được hiệu quả nảy mầm cao nhất.

củ huyền sâm có tác dụng gì
Củ huyền sâm sau khi phơi khô

Sau khi thu hoạch cây huyền sâm, đem củ (rễ) đi rửa cho sạch đất cát, tách riêng từng rễ và phân loại rồi đưa vào giàn sấy hoặc phơi khô. Khi thấy  khô được một nửa thì đem ra chất đống, phủ kín rơm rạ lên trên và ủ từ 2-3 ngày để ruột củ chuyển sang màu đen, nước bên trong thẩm thấu ra ngoài. Sau đó lại đem đi sấy hoặc phơi đến khi khô tới độ ẩm còn 14% rồi lắc cho rơi hết đất cát ra là được.

Bảo quản huyền sâm

Huyền sâm sau khi phơi khô vẫn dễ bị mốc trắng. Vì thế, sau khi thu hoạch, người dân cần bảo quản thật tốt bằng cách để ở những nơi khô ráo, bên dưới có rắc vôi sống và đậy kín. Thỉnh thoảng có thể mang ra phơi nắng để giữ được lâu hơn.

Những bài thuốc từ Huyền sâm

Từ xa xưa, nhiều bài thuốc đã có huyền sâm dược liệu nhưng phổ biến và được nhiều người sử dụng nhất hiện nay có lẽ là Huyền sâm ngâm rượu hay còn được gọi là cồn huyền sâm.
Huyền sâm ngâm rượu có nhiều tác dụng tốt như bổ thận, điều hòa huyết áp. Ngoài ra còn có các bài thuốc chữa bệnh hiệu quả khác có chứa cây huyền sâm như:

bài thuốc từ huyền sâm
Các bài thuốc từ dược liệu huyền sâm
  • Trị ho lâu ngày do phế âm hư, huyết hư: huyền sâm, đương quy, bạch thược, cát cánh mỗi vị 6g; mạch môn, sinh địa, mỗi vị 8g; bách hợp 10g; thục địa 12g; cam thảo 4g. Dùng sắc với nước, mỗi ngày 1 thang, uống liền từ 3-4 tuần lễ.
  • Trị viêm họng, viêm amidan: huyền sâm, sài đất, thổ phục linh mỗi vị 10 -12g; cam thảo 6g. Sắc với nước, uống ngày 1 thang, uống liền tới khi hết các triệu chứng trên.
  • Trị sốt cao, mụn nhọt, mẩn ngứa: huyền sâm, sinh địa, kim ngân hoa, liên kiều, bột sừng trâu, mạch môn mỗi vị 12g; đạm trúc diệp 10g; đan sâm 8g; hoàng liên 6g. Dùng sắc với nước,  uống mỗi ngày 1 thang cho tới khi hết các triệu chứng trên.
  • Trị tiểu đường có khát nhiều, táo nhiều: huyền sâm 16g; sinh địa, thiên hoa phấn mỗi vị 20g; mạch môn, tri mẫu mỗi vị 12g, thạch cao 40g; hoàng liên 4g. Sắc uống ngày 1 thang, chia 3 lần. Uống 3-4 tuần lễ, nghỉ 1 tuần rồi uống lại.
  • Trị loét miệng: huyền sâm 12g; sinh địa, cỏ nhọ nồi mỗi vị 16g; sa sâm, mạch môn, hoàng bá, ngọc trúc mỗi vị 12g; tri mẫu, đan bì mỗi vị 8g; cam thảo 4g. Sắc uống ngày 1 thang, chia 3 lần. Uống  tới khi các triệu chứng thuyên giảm.

Ngoài ra, huyền sâm và sinh địa khi kết hợp với nhau không chỉ giúp tiêu viêm, giải độc, thanh nhiệt hiệu quả mà còn giúp làm đen, trị rụng tóc và kích thích mọc tóc. Biết được những công dụng tốt như vậy nên từ hơn 700 năm trước, cây huyền sâm đã được thầy thuốc Tuệ Tĩnh đưa vào bài thuốc chữa rụng tóc của mình. Ngày nay, cùng với sự phát triển của y học, bài thuốc cổ truyền xưa đã được điều chế thành thực phẩm bảo vệ sức khỏe ZHair. ZHair không những giúp chữa bệnh tóc bạc sớm, trị rụng và kích thích mọc tóc mà còn giúp cơ thể làm sạch máu, bồi bổ khí huyết.

–> Bạn sẽ cần: Phương pháp hoản hảo cho mái tóc đẹp từ Zhair

huyền sâm thành phần zhair
Huyền sâm là thành phần chính trong Zhair

Trước đây, Huyền sâm được nhập chủ yếu từ Trung Quốc, nhưng với các công dụng chữa bệnh vô cùng tốt, cây huyền sâm đã di thực vào nước ta. Huyền sâm được trồng ở nhiều vùng dược liệu  trên cả nước và cho chất lượng rất tốt, năng suất cao. Vì thế nếu cần sử dụng huyền sâm, chúng ta không còn lo về nguồn gốc cũng như xuất xứ của vị thuốc quý này nữa.

Xem thêm các cây thuốc quý: